27-12-08

Nieuwjaarsbrief

Familie Moretus
 
De geschiedenis van de nieuwjaarsbrief begint bij de familie Moretus te Antwerpen, op een januari 1589, de laatste nieuwjaar van de alomgekende Christoffel Plantijn (1520-1589). Hij was op dat ogenblik zwaar ziek en de wereldberoemde drukkerij en uitgeverij stond onder een enorme druk. In Antwerpen was er een crisis die volgde op de oorlogsjaren, de religieuze troebelen en de overgave van Antwerpen in 1585. Er waren nog slechts 4 van de 16 drukpersen in werking. Toen Plantijn stierf in juli 1589, ging de Gulden Passer naar zijn schoonzoon Jan Moretus (Moerentorf) (1543-1610). Die was jong in de zaak gekomen als hulpjongen na zijn huwelijk met Martina, en maakte sterke carrière. Zijn lijfspreuk was ‘Rex Morus’, wat volgens de traditie uit de Middeleeuwen verwijst naar de drie koningen die Jezus opzochten in Betlehem volgens de Bijbelse overlevering. ‘Rex Morus’ verwijst naar Melchior, de zwarte koning en alchemist van de Moren. Moretus gaf zijn drie oudste zonen dezelfde namen als die van de drie koningen, namelijk Melchior, Gaspar en Balthasar. Op 1 januari 1573 schreef Moretus een nieuwjaarsbrief naar zijn schoonvader Plantijn over de betekenis van de Latijnse uitdrukkingen Rex Morus en het motto Ratione Recta.

In die periode begon nieuwjaar overal nog op een verschillend tijdstip. In het jaar 1563 besliste Karel IX dat 1 januari in het vervolg nieuwjaarsdag zou zijn. Ongeveer tien jaar later werd in de Zuidelijke Nederlanden hetzelfde beslist. In 1582 werd dan de Gregoriaanse kalender ingevoerd en werd 1 januari de nieuwjaarsdag in heel Europa. Later werd 1 januari ook de nieuwjaarsdag elders in de wereld, met tot op vandaag de zeer grote uitzondering van het Chinese nieuwjaar.
 
1926 nieuwjaarsbrief
 
Moretus bouwde een clausule in zijn testament dat de hele Officina, met onder andere ook de familiearchieven van de drukpersfamilie, telkens aan de meest bekwame afstammeling zou worden nagelaten. Daardoor is er nu een enorme schat aan informatie bewaard gebleven, zowel op bedrijfsvlak als op privé-vlak. Zo werden bijvoorbeeld gelegenheidsgedichtjes van de tienerzonen van Moretus bewaard. En het is deze overlevering die een aantal grote inzichten biedt in wat er ten huize de Gulden Passer allemaal gebeurde op 1 januari. De tienerzonen van Moretus lazen nieuwjaarsbrieven voor in aanwezigheid van hun vader en hun grootvader!

 
nieuwjaarsbrieven 1960 01
 

Een voorbeeld is de nieuwjaarsbrief die Balthasar op 1 januari 1589 voordroeg aan zijn grootvader. De brief was opgesteld in het Latijn en was opgesteld in dichtvorm. Hij schreef dat vrede het meest kostbare is op aarde en dat geschenken vrede kunnen bevestigen en versterken. Hij schreef over de verzoening van Agamemnon en Achilles in Troje, door middel van giften. Hij schreef over het ijzerkruid dat de godin Strenia aan sterveling Tatius had geschonken. De mensen op aarde hebben die klassieke en goddelijke voorbeelden overgenomen door elkaar op nieuwjaarsdag geschenken te geven, zo zei Balthasar. Zo komt het dat tegenwoordig grootvaders hun kleinzoon op nieuwjaarsdag een mooi geschenk geven, aldus Balthasar. Zeker als die hem via het voorlezen en overhandigen van een brief zijn wensen aanbiedt.

De grootvader en vader van Balthasar lieten Balthasar dit spel op nieuwjaar en andere feestdagen spelen en beloonden zijn bedelwensbrieven niet met snoep of geld, maar met drukwerken. Zo bedelde Balthasar bij zijn vader op de nieuwjaar van 1590 naar de verzamelde werken van de bekende schrijver Cicero. Het jaar daarop gaat hij verder in op Janus, die naam en gezicht schonk aan de maand januari. Heel mooi is ook de uitdrukking “munerum animus optimus” die hij aanhaalde. Dit staat voor “de wijze van geven heeft meer waarde dan hetgeen men geeft”. Zo bood hij zijn gedicht als geschenk aan. Leuk detail is ook dat Balthasar nieuwjaarsgedichten schreef voor zijn broers. Schrijven vele families momenteel niet nog altijd kaartjes naar elkaar op nieuwjaar en tijdens de feestdagen?

 

Het schrijven van een nieuwjaarsbrief is een echt Vlaamse traditie.

Laat ons fier zijn op die traditie en ze verder zetten...

11:50 Gepost door Linda in Volkscultuur | Permalink | Commentaren (1) |  Facebook |

Commentaren

beste wensen voor 2009 voor de tekst kom ik later terug.
Ik weet dat hij interessant zal zijn.
groetjes ludo

Gepost door: ludo | 29-12-08

De commentaren zijn gesloten.